Có những trò chơi mở đầu bằng chiến tranh hay phép thuật. The Last of Us mở đầu bằng một người cha ôm đứa con gái đang tắt thở trong vòng tay, giữa đất nước sụp đổ chỉ trong một đêm. Hai mươi năm sau, người cha đó nhận thêm một "món hàng" để vận chuyển: cô bé mười bốn tuổi có thể là chìa khóa cứu nhân loại. Bài viết này kể lại cốt truyện The Last of Us (2013) của Naughty Dog — từ đêm bùng phát ở Texas đến lời nói dối ở Salt Lake City khiến cộng đồng tranh cãi hơn một thập kỷ.

Bối cảnh game dựa trên một loài nấm có thật: Cordyceps — ngoài tự nhiên, nó ký sinh lên côn trùng và điều khiển vật chủ như xác sống. Trong game, một chủng Cordyceps đột biến nhảy sang con người, lây qua vết cắn và bào tử; người nhiễm dần biến thành những sinh vật hung hãn theo từng giai đoạn: Runner, Clicker — đã mù, săn mồi bằng tiếng "click" định vị — và Bloater khổng lồ sau nhiều năm nhiễm bệnh. Nền văn minh sụp đổ trong chớp mắt. Nước Mỹ chỉ còn những khu cách ly quân sự dưới tay FEDRA (Cơ quan Ứng phó Thảm họa Liên bang), và tổ chức nổi dậy Fireflies (Đom Đóm) nuôi hy vọng tìm ra vắc-xin.

The Last of Us do Bruce Straley đạo diễn phần game, Neil Druckmann làm giám đốc sáng tạo kiêm biên kịch; phần nhạc tối giản, day dứt của Gustavo Santaolalla đã thành linh hồn của series, còn Troy Baker và Ashley Johnson vừa lồng tiếng vừa diễn motion capture cho Joel và Ellie. Game bán hơn 17 triệu bản tính đến 2018 và năm 2022 được làm lại dưới tên The Last of Us Part I — phiên bản mà các ảnh trong bài được chụp từ đó.

📌 Tóm tắt nhanh: Năm 2013, đại dịch nấm Cordyceps xóa sổ nền văn minh; Joel mất con gái Sarah ngay đêm đầu tiên. Hai mươi năm sau, ông nhận đưa Ellie — cô bé 14 tuổi duy nhất miễn nhiễm — tới nhóm Fireflies để bào chế vắc-xin. Hành trình xuyên nước Mỹ gắn kết hai người như cha con, nhưng ở bệnh viện Salt Lake City, Joel phát hiện ca phẫu thuật bào chế vắc-xin sẽ giết chết Ellie. Ông tàn sát Fireflies, cứu cô bé và nói dối cô.

Chương 1: Đêm bùng phát — cái chết của Sarah

Đêm 26 tháng 9 năm 2013, ngoại ô Austin, bang Texas. Cô bé 12 tuổi Sarah Miller tặng cha mình — anh thợ xây dựng Joel Miller — một chiếc đồng hồ nhân sinh nhật ông. Nửa đêm, Sarah tỉnh giấc vì tiếng điện thoại: chú Tommy, em trai Joel, gọi đến trong hoảng loạn. Ngoài phố, còi xe cảnh sát gào thét, khu phố chìm trong hỗn loạn — những người hàng xóm bỗng lao vào tấn công người khác như thú dữ. Đó là giờ phút đầu tiên của đêm bùng phát trên khắp nước Mỹ.

Ba người lao lên xe chạy trốn qua những con đường tắc nghẽn, người nhiễm tràn khắp nơi. Xe lật giữa thị trấn; Joel bế Sarah — đã bị thương ở chân — chạy bộ qua những con hẻm rực lửa, còn Tommy ở lại chặn đường. Ngay khi tưởng như đã thoát, hai cha con bị một người lính chặn lại. Qua bộ đàm, cấp trên ra một mệnh lệnh lạnh lùng — và người lính bóp cò. Tommy kịp bắn hạ anh ta, nhưng đã muộn: Sarah trúng đạn vào bụng và chết trong vòng tay cha mình, trong khi Joel chỉ biết lặp đi lặp lại "không sao đâu, con yêu". Ông sẽ đeo chiếc đồng hồ Sarah sửa tặng suốt hai mươi năm sau đó.

Chương 2: Boston, hai mươi năm sau — "món hàng" mang tên Ellie

Hai mươi năm sau, nước Mỹ chỉ còn những khu cách ly quân sự và vùng hoang tàn đầy người nhiễm cùng bọn cướp. Joel — giờ đã ngoài năm mươi, chai sạn đến tàn nhẫn — sống bằng nghề buôn lậu ở khu cách ly Boston cùng đối tác Tess. Khi tay đầu nậu Robert bán trộm lô vũ khí của họ cho Fireflies, Marlene — thủ lĩnh Fireflies ở Boston, đang bị thương — đưa ra thỏa thuận: bà sẽ trả gấp đôi số vũ khí nếu hai người đưa một "món hàng" tới điểm hẹn ở tòa nhà quốc hội bang. Món hàng đó là Ellie Williams, cô bé 14 tuổi lớn lên trong trường quân sự của FEDRA, chưa từng ra khỏi khu cách ly.

Giữa đường trốn chạy, sự thật lộ ra: Ellie có vết cắn trên tay — nhưng đã ba tuần mà cô bé không hề biến đổi. Ellie miễn nhiễm. Fireflies tin cơ thể cô là chìa khóa bào chế vắc-xin — và Marlene, bạn thân của người mẹ đã khuất của Ellie, đã nuôi cô bé lớn chỉ để chờ ngày này. Nhưng khi tới điểm hẹn, đội Fireflies ở đó đã bị quân đội tiêu diệt. Tệ hơn, Tess thú nhận bà bị cắn lúc chạy trốn qua bảo tàng, còn lính FEDRA đang truy lùng sát nút. Tin vào ý nghĩa của Ellie, Tess ở lại cầm chân quân đội, đổi mạng mình lấy đường thoát cho hai người, chỉ kịp dặn Joel: hãy đưa cô bé tới chỗ Tommy — em trai ông, một cựu Fireflies — vì "đây là cơ hội chuộc lỗi của chúng ta". Tess chết ở tòa nhà quốc hội Boston; Joel miễn cưỡng lên đường cùng cô bé ông chỉ muốn coi là hàng hóa.

Chương 3: Thị trấn của Bill — món nợ và chiếc xe

Không xe cộ, Joel tìm đến thị trấn Lincoln, nơi Bill — gã sống sót hoang tưởng, nợ ông một ân huệ — đã biến cả thị trấn thành mê cung bẫy chết người. Bill miễn cưỡng giúp lắp một chiếc xe, nhưng xe còn thiếu ắc quy, và chuyến lấy ắc quy xuyên qua ngôi trường đầy Bloater suýt lấy mạng cả nhóm. Trong ngôi nhà dùng làm điểm tập kết, họ tìm thấy Frank — người đồng hành duy nhất của Bill suốt hai mươi năm — đã treo cổ: Frank bị cắn, thà chết chứ không biến đổi, để lại bức thư tuyệt mệnh đầy căm ghét Bill.

Bill nén đau, giúp hai người khởi động chiếc xe. Trước khi chia tay, gã lầm bầm: trước kia gã từng có người để quan tâm — và "chăm sóc người khác là cách nhanh nhất để mất mạng". Hai người lên xe hướng về phía tây — nơi con người còn đáng sợ hơn cả người nhiễm.

Chương 4: Pittsburgh — Henry, Sam và cái giá của một lời giấu giếm

Vừa vào Pittsburgh, chiếc xe bị bọn thợ săn địa phương — lũ giết người cướp của — phục kích và đâm hỏng. Trong thành phố bị chiếm đóng, Joel và Ellie chạm mặt hai anh em Henry và Sam: Henry khoảng hai lăm tuổi, Sam mới mười ba, cũng đang tìm đường thoát khỏi thành phố. Bốn người hợp sức vượt qua xe bọc thép của bọn thợ săn, bơi qua sông trong đêm, trốn vào khu ngoại ô đầy Stalker. Lần đầu tiên, Ellie có một người bạn đồng trang lứa để cười đùa và cùng mê bộ truyện tranh Savage Starlight.

Nhưng trong lúc chạy trốn, Sam đã bị người nhiễm cắn vào chân — và cậu bé giấu kín với tất cả, kể cả anh trai mình. Sáng hôm sau, Sam — đã biến đổi — lao vào tấn công Ellie. Henry buộc phải bắn chết chính em trai mình, rồi quay súng tự sát ngay trước mắt Joel và Ellie. Bài học của Pittsburgh lạnh như thép: thứ giết người ta không phải quái vật, mà là những điều ta không dám nói ra — Ellie sẽ ghi nhớ nó đến tận cuối hành trình.

Chương 5: Jackson — đoàn tụ và vết thương mang tên Sarah

Mùa thu, Joel và Ellie tới Jackson, bang Wyoming — nơi Tommy cùng vợ là Maria dựng nên một thị trấn kiên cố quanh đập thủy điện: có điện, có trường học — một góc văn minh hiếm hoi còn đứng vững. Gặp lại anh trai, Joel nói thẳng mục đích: ông muốn giao Ellie lại cho Tommy — người từng là Fireflies, biết đường tới chỗ họ — để quay về Boston. Mỗi ngày bên Ellie là một ngày chiếc đồng hồ hỏng nhắc ông về Sarah; ông sợ phải gắn bó rồi lại mất mát thêm lần nữa.

Ellie nghe được ý định đó. Cô bé lấy một con ngựa bỏ trốn tới trang trại bỏ hoang, để lại cuộc đối thoại được coi là hay nhất của trò chơi. "Tôi không phải con gái ông, và chắc chắn ông cũng không phải cha tôi", Ellie nói, kể tên những người đã chết hoặc bỏ rơi mình — mẹ, Riley, Tess, Sam — "tôi chỉ còn lại mình ông". Joel đáp lại như dao cứa: "Cháu không biết mất mát là gì đâu". Nhưng khi bình minh lên, Joel đổi ý: ông trao quyền lựa chọn cho Ellie, và khi cô bé chọn mình, ông dẫn cô đi tiếp — tới Đại học Eastern Colorado, nơi Fireflies đang đóng căn cứ. Lần đầu tiên sau hai mươi năm, Joel cho phép mình quan tâm đến một ai đó — điều ông sợ nhất.

Chương 6: Đại học Eastern Colorado — cú ngã định mệnh

Đại học Eastern Colorado hiện ra vắng lặng: các phòng thí nghiệm của Fireflies trống trơn, chỉ còn đàn khỉ thí nghiệm và vài cuốn ghi âm. Từ ghi chép của một nhà khoa học đã khuất, Joel biết Fireflies đã rút về bệnh viện St. Mary's ở Salt Lake City từ lâu. Nhưng chưa kịp rời đi, hai người bị một nhóm cướp tấn công. Trong lúc vật lộn ở ban công tầng hai, Joel bị hất văng xuống đất, rơi trúng một thanh thép xuyên qua bụng.

Ellie — cô bé từng chỉ biết trốn sau lưng Joel — một mình bắn hạ bọn cướp, kéo người đàn ông đang hấp hối lên ngựa và đưa ông thoát khỏi trường. Lần đầu tiên, vai trò đảo ngược hoàn toàn: kẻ được bảo vệ trở thành người bảo vệ, và tính mạng của Joel nằm trọn trong tay cô bé ngày nào ông còn gọi là "món hàng".

Chương 7: Mùa đông — David và những bóng ma của Ellie

Joel mê man sốt cao, vết thương nhiễm trùng, nằm chờ chết trong một ngôi nhà bỏ hoang ở khu nghỉ dưỡng Lakeside. Ellie một mình săn thỏ, săn hươu nuôi ông, rồi đổi con hươu bắn được lấy thuốc kháng sinh từ hai người lạ: James và thủ lĩnh của chúng — David, người đàn ông nhỏ nhẹ, tự xưng từng là thầy giáo. Nhưng giữa cuộc trao đổi, David buông một câu khiến Ellie lạnh gáy: nhóm của hắn vừa mất mấy người ở một trường đại học, dưới tay "một gã điên loạn đi cùng một cô bé". David biết cô là ai — hắn đang đi săn chính hai người.

Ellie dẫn dụ nhóm của David xa khỏi chỗ Joel ẩn náu nhưng bị bắt sống. Tỉnh dậy trong chuồng giam, cô bé kinh hoàng phát hiện sự thật về "cộng đồng" của David: chúng sống sót qua mùa đông bằng cách ăn thịt người — trên bàn mổ bên cạnh là những phần thi thể chờ xẻ. David, thay vì giết Ellie, lại muốn "thu phục" cô bé về nhóm mình bằng một sự mê đắm bệnh hoạn. Ellie chống trả, cắn vào tay David, giết James rồi trốn thoát; bị dồn vào nhà hàng đang bốc cháy, cô bé đoạt mã tấu và chém David tới chết trong cơn hoảng loạn — chém mãi, cho đến khi Joel, vừa tỉnh lại sau khi tra tấn hai tên thuộc hạ của David để tìm đường, kéo cô ra và ôm chặt: "Không sao nữa rồi, con gái nhỏ của ta".

Những ngày chăm sóc Joel cũng là lúc quá khứ của Ellie hiện về — phần truyện được kể trong bản mở rộng Left Behind. Ba tuần trước khi gặp Joel, ở trường quân sự Boston, Ellie được người bạn thân nhất — Riley Abel — đánh thức giữa đêm. Riley đã bỏ đi gia nhập Fireflies, và đêm đó là đêm cuối hai đứa có nhau. Hai cô bé trốn vào trung tâm thương mại bỏ hoang: cưỡi đu quay ngựa gỗ, chui vào buồng chụp ảnh làm mặt xấu, bắn súng nước vào nhau — một đêm tuổi thơ cuối cùng giữa ngày tận thế. Rồi người nhiễm ập đến; cả hai đều bị cắn. Ngồi chờ cái chết, Riley đề nghị: "Hãy cứ chờ đợi. Mình cùng mất trí với nhau — như thế cũng đáng". Riley biến đổi. Còn Ellie thì không. Đó là nguồn cơn của mặc cảm sống sót đè nặng lên cô bé suốt hành trình.

Chương 8: Salt Lake City — lời nói dối ở cuối con đường

Mùa xuân, hai người tới Salt Lake City. Ellie trở nên trầm lặng — cái bóng của mùa đông chưa rời khỏi cô bé. Giữa thành phố đổ nát, họ bắt gặp một đàn hươu cao cổ thong thả gặm lá: khoảnh khắc yên bình kỳ diệu nhất hành trình. Ellie trao cho Joel tấm ảnh cũ cô lén giữ — ảnh ông bế Sarah — như lời thú nhận rằng cô bé hiểu nỗi đau của ông. Rồi trong đường hầm xe buýt ngập nước, Ellie bị dòng nước cuốn đi, đập đầu bất tỉnh. Joel vừa kéo được cô bé lên bờ, vừa hô hấp nhân tạo thì lính Fireflies ập đến đánh ngất ông.

Tỉnh dậy trong bệnh viện, Joel nghe bản án tử dành cho Ellie: chủng nấm trong não cô bé đã đột biến kỳ lạ — chính điều đó tạo nên sự miễn nhiễm — và để bào chế vắc-xin, các bác sĩ bắt buộc phải phẫu thuật lấy phần nấm đó ra. Ellie sẽ chết trên bàn mổ. Không thương lượng, không một lời từ biệt. Joel bị áp giải ra ngoài — và giữa đường, ông vùng thoát. Người đàn ông ấy xông qua từng tầng bệnh viện, qua hàng chục lính Fireflies, đạp cửa phòng phẫu thuật và bế Ellie đang mê man ra, bỏ lại viên bác sĩ trưởng gục chết dưới sàn. Dưới gara, Marlene chĩa súng chặn đường, van xin ông "hãy nghĩ xem Ellie sẽ muốn gì". Joel bắn bà hai phát — phát thứ hai vào đầu, lạnh lùng như một lời tuyên án: "Bà sẽ còn quay lại tìm con bé thôi".

Trên đường về Jackson, Ellie tỉnh lại và Joel kể cho cô một câu chuyện khác: Fireflies hóa ra đã có hàng chục người miễn nhiễm như cô, họ không bào chế được gì và đã từ bỏ. Xuống xe đi bộ về thị trấn, Ellie dừng lại. Cô bé kể về Riley, về những người đã chết quanh mình — "tôi vẫn đang chờ tới lượt của mình" — rồi nhìn thẳng vào mắt ông: "Thề với tôi đi. Thề rằng tất cả những gì ông nói về Fireflies đều là sự thật". Joel không chớp mắt: "Tôi thề". Ellie lặng im một lúc rất lâu. "Được thôi", cô bé nói. Màn hình tối đen. Hơn mười năm qua, người chơi khắp thế giới vẫn tranh cãi về hai từ ấy — Ellie có tin ông không?

Số phận các nhân vật

Joel Miller — Về Jackson cùng Ellie, mang theo bí mật đeo bám cả hai sang phần sau. Cái giá của việc cứu Ellie là hy vọng vắc-xin của nhân loại — và ông không hề hối hận.

Ellie Williams — Sống sót, vẫn miễn nhiễm, nhưng mang mặc cảm sống sót và vết nứt niềm tin với Joel chưa gọi tên được. Câu chuyện của cô tiếp tục trong The Last of Us Part II.

Tess — Chết ở tòa nhà quốc hội Boston: bị người nhiễm cắn, bà ở lại cầm chân lính FEDRA cho Joel và Ellie trốn thoát. Lời trăn trối của bà là động lực đầu tiên của chuyến đi.

Marlene — Thủ lĩnh Fireflies, người đánh cược tất cả vào ca phẫu thuật. Bị Joel bắn chết trong gara bệnh viện St. Mary's vì ông tin chắc bà sẽ không ngừng truy tìm Ellie.

Tommy Miller — Ở lại Jackson cùng vợ Maria, gây dựng thị trấn thành nơi trú ẩn bền vững — điểm đến của Joel và Ellie sau biến cố Salt Lake City.

Sarah Miller — Chết trong đêm bùng phát 2013 khi mới 12 tuổi vì viên đạn của một người lính, không phải vì nấm — vết thương không bao giờ lành trong Joel.

David — Thủ lĩnh ăn thịt người ở Lakeside, bị Ellie chém chết trong nhà hàng đang cháy cuối mùa đông.

Những hiểu lầm thường gặp

Sarah có chết vì bị nhiễm nấm không?

Không. Sarah bị một người lính bắn theo lệnh phong tỏa trong đêm bùng phát, trước cả khi kịp tiếp xúc với bất kỳ người nhiễm nào. Cái chết của cô bé là do con người gây ra cho con người — và đó là chủ ý của câu chuyện.

Người chơi mở đầu game bằng cách điều khiển chính Sarah đi quanh nhà trong đêm định mệnh, chứng kiến thế giới sụp đổ qua đôi mắt trẻ thơ — để rồi cái chết đến từ hướng không ai ngờ nhất. Nó đặt nền cho luận đề của game: trong ngày tận thế, mối đe dọa lớn nhất không phải quái vật, mà là lựa chọn của con người khi sợ hãi. Cũng vì vết sẹo ấy, hai mươi năm sau Joel không cho bất kỳ "mệnh lệnh" nào cơ hội thứ hai với Ellie.

Nếu để Fireflies phẫu thuật, vắc-xin có chắc chắn thành công không?

Không ai biết chắc — và đó là điểm cốt lõi game cố tình để ngỏ. Ellie là ca miễn nhiễm duy nhất từng ghi nhận; Fireflies đang đặt cược tất cả vào một ca phẫu thuật không thể thử lại, trong điều kiện y tế thời hậu tận thế.

Nhiều người chơi chỉ ra rằng kể cả bào chế được vắc-xin, Fireflies cũng không còn hạ tầng sản xuất và phân phối cho một thế giới đã tan rã. Phe bênh vực Marlene cho rằng một cơ hội mong manh cho nhân loại vẫn hơn sinh mạng một cá nhân — nhất là khi chính Ellie, nếu được hỏi, rất có thể sẽ đồng ý hy sinh để đời mình "có ý nghĩa". Game không đứng về phía nào: nó đặt ta vào vị trí một người cha và để ta tự sống với lựa chọn đó.

Nấm Cordyceps trong game có lây sang người thật không?

Cordyceps là nấm thật, nhưng ngoài đời nó chỉ ký sinh trên côn trùng và vài loài không xương sống; chưa từng ghi nhận lây nhiễm sang người. Nhiệt độ cơ thể người cao hơn nhiều so với vật chủ tự nhiên của nó — rào cản mà giới khoa học cho rằng nấm khó vượt qua.

Ý tưởng của Neil Druckmann đến từ một tập phim tài liệu Planet Earth của BBC về loài nấm "điều khiển" kiến. Game chỉ phóng đại một bước: nếu Cordyceps đột biến đủ để thích nghi với thân nhiệt người thì sao? Các giai đoạn nhiễm là hư cấu, nhưng nhất quán đến mức nhiều nhà nấm học khen nó "đáng sợ vì hợp lý".

Ellie có tin lời nói dối của Joel ở cuối game không?

Gần như chắc chắn là không hoàn toàn. Cô bé bắt Joel thề trực diện, nhìn thẳng vào mắt ông, và đáp lại bằng một tiếng "Được thôi" ngập ngừng — cách kể của game để ngỏ, nhưng mọi dấu hiệu đều cho thấy Ellie biết có điều không đúng.

Hãy nhớ Pittsburgh: Ellie đã tận mắt thấy một lời giấu giếm — vết cắn của Sam — dẫn đến hai cái chết. Câu hỏi của cô bé vì thế không hẳn là "có thật không", mà là phép thử niềm tin dành cho người thân duy nhất còn lại. Lời nói dối trót lọt qua phép thử đó trở thành hạt giống cho toàn bộ xung đột của phần hai.

Giả thuyết & bí ẩn

Vì sao Ellie miễn nhiễm? Game chỉ hé lộ một nửa: chủng nấm trong não Ellie đột biến theo cách khác thường, khiến cơ thể cô không bị chiếm quyền kiểm soát. Một giả thuyết được cộng đồng ủng hộ mạnh — và phần hai đã úp mở hậu thuẫn — là mẹ của Ellie, Anna, bị nhiễm ngay lúc sinh cô bé, khiến thai nhi tiếp xúc với Cordyceps từ trong bụng mẹ và hệ miễn dịch "học" cách sống chung với nó từ ngày đầu tiên.

Nếu Joel để Ellie ở lại, nhân loại sẽ ra sao? Không có lời giải. Nhưng có một chi tiết ít người để ý: những ghi chép ở Đại học Eastern Colorado cho thấy Fireflies đã suy yếu trầm trọng từ trước khi Joel tới — nhân lực rã đám, thiết bị xuống cấp. Rất có thể, dù Joel không ra tay, "hy vọng của nhân loại" cũng đã mong manh hơn nhiều so với lời Marlene nói.

Fireflies có thực sự tan rã? Sau cái chết của Marlene và phần lớn lực lượng tinh nhuệ ở Salt Lake City, tổ chức mất đầu não — nhưng các chi nhánh rải rác và những người trung thành với lý tưởng ấy không biến mất sau một đêm. Món nợ đó, cùng cái tên Joel Miller, sẽ còn quay lại — như phần tiếp theo đã cho thấy.

Di sản của một kiệt tác kể chuyện

Ra mắt tháng 6 năm 2013 — những tháng cuối vòng đời của PlayStation 3 — The Last of Us vượt khỏi khuôn khổ một trò chơi: hơn 200 giải thưởng cuối năm, hơn 17 triệu bản tính đến 2018, rồi bản Remastered (2014), bản làm lại Part I (2022) và series HBO (2023) đưa câu chuyện tới hàng trăm triệu khán giả mới. Nhưng di sản lớn nhất của nó là cách nó thay đổi kỳ vọng về kể chuyện trong game: một trò chơi mà "trùm cuối" không phải quái vật nào, mà là tình phụ tử ích kỷ đến tận cùng của một người đàn ông — và một cái kết không có đúng sai, chỉ có hai con người trên đường đi bộ về nhà.

Đây là bài đầu tiên của series trên Truyện Game — bạn có thể xem toàn bộ các bài thuộc cốt truyện series The Last of Us tại trang series; hành trình của Joel và Ellie sẽ trở lại trong bài viết về Part II.